ANALYSE · KENNISBIEB COC NEDERLAND
Wat staat er concreet in de Kennisbieb van COC Nederland?
COC Nederland biedt scholen een Kennisbieb met handleidingen, lesbrieven, werkvormen en boekenlijsten voor het primair onderwijs. Hieronder staan twaalf concrete voorbeelden uit dat materiaal. We citeren of beschrijven steeds zo precies mogelijk wat er in de bron staat, voor welke leeftijd het materiaal bedoeld is en waarom wij daar bezwaar tegen hebben.
Niet alle voorbeelden zijn even zwaar en niet alles is nog actueel. Daarom maken we zichtbaar wanneer een voorbeeld uit ouder materiaal komt en benoemen we ook relevante nuanceringen uit de bron. De kritiek richt zich op de concrete werkvorm of formulering, niet op mensen vanwege hun seksuele gerichtheid, genderidentiteit of aangeboren variatie in de geslachtsontwikkeling.
Filter op leeftijd
5 voorbeelden
01
Een lam dat volgens de dierenarts nooit een lam was
De COC-boekenlijst beveelt Het lammetje dat een varken is aan vanaf vier jaar en omschrijft het als een transgenderprentenboek. In het verhaal zegt een lammetje dat het een varken is. Een dierenarts concludeert vervolgens dat het dier eigenlijk nooit een lam was, waarna de vacht wordt afgeschoren en de staart wordt gekruld.
Kern van het bezwaar: Een complexe menselijke identiteitsvraag wordt verbeeld als een vergissing in diersoort die een deskundige vaststelt en met uiterlijke aanpassingen oplost.
Wat staat er in het materiaal?
De boekenlijst beveelt het prentenboek aan voor jonge kinderen. De beschrijving verbindt het verhaal expliciet met transgender zijn. In het verhaal speelt de dierenarts een beslissende rol: die vertelt dat het dier geen lam maar een varken is en past het uiterlijk daarop aan.
Waarom vinden wij dit problematisch?
- Lam en varken zijn verschillende diersoorten. Dat is geen heldere vergelijking voor het onderscheid tussen sekse en genderidentiteit bij mensen.
- De rol van de dierenarts kan de indruk wekken dat een deskundige iemands innerlijke identiteit objectief vaststelt.
- Het scheren van de vacht en krullen van de staart koppelt erkenning sterk aan een uiterlijke verandering.
- Voor kinderen vanaf vier jaar blijft de grens tussen fantasieverhaal en uitleg over mensen gemakkelijk onduidelijk.
Wat is de relevante nuance?
Het gaat om een literair verhaal dat herkenning en acceptatie wil bieden. De boekenlijst is een aanbeveling; het boek is geen verplichte COC-les en een leerkracht kan het met aanvullende uitleg gebruiken.
Hoe kan het beter?
Als het boek wordt voorgelezen, benoem dan uitdrukkelijk dat mensen niet van diersoort veranderen en dat het verhaal een metafoor gebruikt. Kies bij uitleg over mensen voor concrete, leeftijdsgerichte taal zonder een medische deskundige als beslisser over iemands identiteit neer te zetten.
02
Kleuters maken hun thuissituatie zichtbaar met hun lichaam
In de les bij het prentenboek Een zee van liefde bewegen kleuters door het lokaal op basis van hun thuissituatie. Zij krijgen onder meer opdrachten over wonen bij één of twee ouders, wonen in één of twee huizen, twee moeders of vaders hebben en iemand in huis die zich de ene dag meisje en de andere dag jongen voelt.
Kern van het bezwaar: Persoonlijke informatie over kinderen en hun gezinsleden wordt door een fysieke, voor iedereen zichtbare reactie in de klas openbaar gemaakt.
Wat staat er in het materiaal?
De kinderen lopen of bewegen naar een aangewezen plek wanneer een omschrijving bij hun gezin past. Bij één opdracht draait een kind een rondje als iemand thuis zich de ene dag meisje en de andere dag jongen voelt. Wie zich in geen omschrijving herkent, krijgt eveneens een zichtbare beweging.
Waarom vinden wij dit problematisch?
- De opdracht maakt gevoelige informatie over het gezin zichtbaar voor de hele groep.
- De informatie gaat niet alleen over het kind, maar ook over ouders, broers, zussen of andere huisgenoten die geen toestemming hebben gegeven.
- Niet meedoen is binnen een bewegingsspel eveneens zichtbaar en kan vragen oproepen.
- Jonge kleuters kunnen nog moeilijk overzien welke informatie over hun gezin privé hoort te blijven.
Wat is de relevante nuance?
De lesbrief vermeldt dat kinderen niet verplicht zijn persoonlijke informatie te delen. Dat is een waardevolle waarschuwing, maar die neemt de groepsdruk van een zichtbare bewegingsopdracht niet volledig weg.
Hoe kan het beter?
Bespreek verschillende gezinsvormen met fictieve dieren, poppen of prenten. Laat kinderen alleen vrijwillig iets over hun eigen gezin vertellen en bied een onopvallende mogelijkheid om een vraag over te slaan.
03
Een stier die zich vanbinnen meer koe voelt
In het gedicht WIJ komt een jonge stier voor die zich vanbinnen meer koe voelt. De bijbehorende lesbrief laat leerlingen het gedicht gezamenlijk voordragen en met stem, beweging en dierengeluiden uitbeelden.
Kern van het bezwaar: De metafoor gebruikt stier en koe — woorden die bij dieren direct naar het geslacht verwijzen — als uitleg voor een menselijke genderbeleving, zonder de grens van die vergelijking helder te maken.
Wat staat er in het materiaal?
Het gedicht presenteert verschillende dieren die op een bepaalde manier anders zijn. Een van hen is een jonge stier die zich meer koe voelt. De lesbrief maakt van het gedicht een gezamenlijke voordracht. Dierengeluiden vormen een onderdeel van die uitvoering.
Waarom vinden wij dit problematisch?
- Bij runderen duiden stier en koe concrete geslachtscategorieën aan. Daardoor kan de metafoor sekse en genderidentiteit door elkaar laten lopen.
- Het gebruik van dieren maakt het onderwerp toegankelijk, maar kan ook verhullen welke uitspraak precies over mensen wordt gedaan.
- Een gezamenlijk optreden laat weinig ruimte om eerst rustig te vragen wat kinderen denken dat de vergelijking betekent.
Wat is de relevante nuance?
Het gedicht beweert niet dat een dier lichamelijk verandert. Het is een literaire metafoor binnen een breder verhaal over verschil en erbij horen. De dierengeluiden horen bij de gehele voordracht; de lesbrief koppelt ze niet uitsluitend aan de passage over de stier.
Hoe kan het beter?
Bespreek expliciet dat het om beeldspraak gaat en vraag waar de vergelijking wel en niet opgaat. Leg begrippen over mensen rechtstreeks en zorgvuldig uit, in plaats van de dierenmetafoor zelf als uitleg te laten functioneren.
04
Ook jonge kinderen moeten hun gezin in kaart brengen
In een werkvorm tekenen jonge kinderen met cirkels wie bij hen thuis hoort. De handleiding benadrukt dat alle leerlingen bij de activiteit moeten worden betrokken en geeft aanwijzingen om de oefening aan te passen aan onder meer adoptie- en pleeggezinnen.
Kern van het bezwaar: Een klassikale opdracht maakt informatie over de gezinssamenstelling tot lesmateriaal en laat kinderen weinig vanzelfsprekende ruimte om die privé te houden.
Wat staat er in het materiaal?
De leerkracht brengt met cirkels in kaart wie in het huishouden van een kind woont en welke ouders of verzorgers daarbij horen. De handleiding vraagt aandacht voor verschillende gezinsvormen en zegt dat alle leerlingen bij de activiteit betrokken moeten worden.
Waarom vinden wij dit problematisch?
- Gezinssamenstelling kan gevoelige informatie bevatten over scheiding, pleegzorg, adoptie, overlijden, afwezigheid of conflict.
- De nadruk op deelname van alle leerlingen kan op gespannen voet staan met het recht van een kind om hierover niets te vertellen.
- Een jong kind kan niet altijd beoordelen welke informatie het namens andere gezinsleden deelt.
Wat is de relevante nuance?
De handleiding probeert verschillende gezinnen juist zichtbaar en herkenbaar te maken en geeft aanwijzingen voor aanpassing. De oefening hoeft niet automatisch te betekenen dat ieder kind alle informatie plenair presenteert. Ons bezwaar betreft de privacy die de basisopdracht van kinderen vraagt.
Hoe kan het beter?
Gebruik fictieve gezinnen om verschillen te bespreken. Als kinderen een eigen tekening maken, laat hen zelf bepalen wat zij opnemen en of iemand anders die te zien krijgt. Zeg vooraf duidelijk dat overslaan mogelijk is.
05
Zichtbaar paars dragen werd onderdeel van een wedstrijd
Het Paarse Vrijdag-werkboek uit 2021 riep scholen op zoveel mogelijk mensen zo paars mogelijk op de foto te zetten en die foto in te sturen. De winnende inzending kreeg een taart voor de hele school.
Kern van het bezwaar: Een collectieve beloning maakt zichtbare deelname minder vrijblijvend en de opdracht gaf weinig concrete waarborgen voor toestemming en privacy bij het insturen van de groepsfoto.
Wat staat er in het materiaal?
Scholen konden een foto insturen met zoveel mogelijk mensen, zo paars mogelijk gekleed. Aan de winnende foto was een taart voor de school verbonden. Een voorbeeldbrief voor ouders vermeldde wel dat het geen probleem was wanneer een kind geen paarse kleding droeg.
Waarom vinden wij dit problematisch?
- De wedstrijd en schoolbrede beloning vergroten de sociale druk om zichtbaar mee te doen.
- Wie geen paars draagt of niet op de foto wil, kan binnen de groep opvallen.
- Bij het insturen van een groepsfoto zijn heldere afspraken nodig over toestemming, gebruik, opslag en publicatie; die staan niet uitgewerkt bij de oproep.
Wat is de relevante nuance?
Dit is historisch materiaal. In recentere ondersteuning legt COC meer nadruk op vrijwilligheid en het voorkomen van druk. Ook de ouderinformatie vermeldt dat paarse kleding niet verplicht is.
Hoe kan het beter?
Koppel geen prijs aan het aantal zichtbaar deelnemende mensen. Vraag afzonderlijke toestemming voor fotografie en voor iedere vorm van delen. Maak ook een activiteit mogelijk waarbij deelname niet zichtbaar hoeft te zijn.
Over deze selectie
Deze pagina bespreekt een beperkte selectie uit de Kennisbieb van COC Nederland. De voorbeelden zijn gekozen omdat de betreffende zin, opdracht of werkvorm concreet in het materiaal is terug te vinden. Waar materiaal is aangepast of een belangrijke nuance bevat, vermelden we dat. Bronnen kunnen door de aanbieder worden gewijzigd of vervangen; bij ieder voorbeeld staat daarom de gebruikte editie of het jaartal.