ANALYSE · KENNISBIEB COC NEDERLAND
Wat staat er concreet in de Kennisbieb van COC Nederland?
COC Nederland biedt scholen een Kennisbieb met handleidingen, lesbrieven, werkvormen en boekenlijsten voor het primair onderwijs. Hieronder staan twaalf concrete voorbeelden uit dat materiaal. We citeren of beschrijven steeds zo precies mogelijk wat er in de bron staat, voor welke leeftijd het materiaal bedoeld is en waarom wij daar bezwaar tegen hebben.
Niet alle voorbeelden zijn even zwaar en niet alles is nog actueel. Daarom maken we zichtbaar wanneer een voorbeeld uit ouder materiaal komt en benoemen we ook relevante nuanceringen uit de bron. De kritiek richt zich op de concrete werkvorm of formulering, niet op mensen vanwege hun seksuele gerichtheid, genderidentiteit of aangeboren variatie in de geslachtsontwikkeling.
Filter op leeftijd
3 voorbeelden
01
Leerlingen worden zonder waarschuwing ongelijk behandeld
In de lesbrief Samen in de samenleving verdeelt de leerkracht leerlingen willekeurig in twee groepen. Tijdens een ogenschijnlijk gewone activiteit wordt de ene groep bevoordeeld en de andere benadeeld. Pas daarna wordt verteld dat de ongelijke behandeling bij de oefening hoorde.
Kern van het bezwaar: De les gebruikt misleiding en echte ongelijke behandeling in de klas om een gevoel van onrecht op te roepen, zonder voorafgaande waarschuwing of zichtbare uitwijkmogelijkheid.
Wat staat er in het materiaal?
De leerkracht maakt willekeurig twee groepen. De ene groep krijgt voordelen; leerlingen uit de andere groep worden bijvoorbeeld overgeslagen of moeten blijven staan. Volgens de lesbrief moet de activiteit aanvankelijk gewoon lijken. De willekeurige indeling is bedoeld om het ervaren onrecht te versterken. Na ongeveer tien minuten volgt de onthulling en wordt de ervaring nabesproken.
Waarom vinden wij dit problematisch?
- Leerlingen kunnen niet vooraf kiezen of zij aan de emotionele proef willen deelnemen, omdat het werkelijke doel voor hen verborgen blijft.
- Een leerkracht zet de eigen gezagspositie in om kinderen daadwerkelijk verschillend te behandelen.
- De oefening kan bij leerlingen met ervaringen van uitsluiting, pesten of onveiligheid harder aankomen dan bedoeld.
- Een nabespreking achteraf neemt de tijdens de oefening ervaren vernedering of onzekerheid niet automatisch weg.
Wat is de relevante nuance?
De indeling is willekeurig en de lesbrief schrijft een nabespreking voor waarin gevoelens centraal staan. Het doel is leerlingen onrecht te laten herkennen, niet om één bestaande groep in de klas te stigmatiseren.
Hoe kan het beter?
Gebruik een verhaal, casus, bordspel of rollenspel waarvan het doel vooraf duidelijk is. Leerlingen kunnen dan ongelijkheid onderzoeken zonder dat de leerkracht hen onverwacht werkelijk ongelijk behandelt.
02
Een stier die zich vanbinnen meer koe voelt
In het gedicht WIJ komt een jonge stier voor die zich vanbinnen meer koe voelt. De bijbehorende lesbrief laat leerlingen het gedicht gezamenlijk voordragen en met stem, beweging en dierengeluiden uitbeelden.
Kern van het bezwaar: De metafoor gebruikt stier en koe — woorden die bij dieren direct naar het geslacht verwijzen — als uitleg voor een menselijke genderbeleving, zonder de grens van die vergelijking helder te maken.
Wat staat er in het materiaal?
Het gedicht presenteert verschillende dieren die op een bepaalde manier anders zijn. Een van hen is een jonge stier die zich meer koe voelt. De lesbrief maakt van het gedicht een gezamenlijke voordracht. Dierengeluiden vormen een onderdeel van die uitvoering.
Waarom vinden wij dit problematisch?
- Bij runderen duiden stier en koe concrete geslachtscategorieën aan. Daardoor kan de metafoor sekse en genderidentiteit door elkaar laten lopen.
- Het gebruik van dieren maakt het onderwerp toegankelijk, maar kan ook verhullen welke uitspraak precies over mensen wordt gedaan.
- Een gezamenlijk optreden laat weinig ruimte om eerst rustig te vragen wat kinderen denken dat de vergelijking betekent.
Wat is de relevante nuance?
Het gedicht beweert niet dat een dier lichamelijk verandert. Het is een literaire metafoor binnen een breder verhaal over verschil en erbij horen. De dierengeluiden horen bij de gehele voordracht; de lesbrief koppelt ze niet uitsluitend aan de passage over de stier.
Hoe kan het beter?
Bespreek expliciet dat het om beeldspraak gaat en vraag waar de vergelijking wel en niet opgaat. Leg begrippen over mensen rechtstreeks en zorgvuldig uit, in plaats van de dierenmetafoor zelf als uitleg te laten functioneren.
03
Zichtbaar paars dragen werd onderdeel van een wedstrijd
Het Paarse Vrijdag-werkboek uit 2021 riep scholen op zoveel mogelijk mensen zo paars mogelijk op de foto te zetten en die foto in te sturen. De winnende inzending kreeg een taart voor de hele school.
Kern van het bezwaar: Een collectieve beloning maakt zichtbare deelname minder vrijblijvend en de opdracht gaf weinig concrete waarborgen voor toestemming en privacy bij het insturen van de groepsfoto.
Wat staat er in het materiaal?
Scholen konden een foto insturen met zoveel mogelijk mensen, zo paars mogelijk gekleed. Aan de winnende foto was een taart voor de school verbonden. Een voorbeeldbrief voor ouders vermeldde wel dat het geen probleem was wanneer een kind geen paarse kleding droeg.
Waarom vinden wij dit problematisch?
- De wedstrijd en schoolbrede beloning vergroten de sociale druk om zichtbaar mee te doen.
- Wie geen paars draagt of niet op de foto wil, kan binnen de groep opvallen.
- Bij het insturen van een groepsfoto zijn heldere afspraken nodig over toestemming, gebruik, opslag en publicatie; die staan niet uitgewerkt bij de oproep.
Wat is de relevante nuance?
Dit is historisch materiaal. In recentere ondersteuning legt COC meer nadruk op vrijwilligheid en het voorkomen van druk. Ook de ouderinformatie vermeldt dat paarse kleding niet verplicht is.
Hoe kan het beter?
Koppel geen prijs aan het aantal zichtbaar deelnemende mensen. Vraag afzonderlijke toestemming voor fotografie en voor iedere vorm van delen. Maak ook een activiteit mogelijk waarbij deelname niet zichtbaar hoeft te zijn.
Over deze selectie
Deze pagina bespreekt een beperkte selectie uit de Kennisbieb van COC Nederland. De voorbeelden zijn gekozen omdat de betreffende zin, opdracht of werkvorm concreet in het materiaal is terug te vinden. Waar materiaal is aangepast of een belangrijke nuance bevat, vermelden we dat. Bronnen kunnen door de aanbieder worden gewijzigd of vervangen; bij ieder voorbeeld staat daarom de gebruikte editie of het jaartal.